TÀI LIỆU CƠ BẢN VỀ CỘNG HÒA HỒI GIÁO I-RAN

- Tên nước: Cộng hoà Hồi giáo I-ran (Islamic Republic of I-ran)

- Thủ đô: Tê-hê-ran (Tehran)

- Vị trí địa lý: nằm ở Tây Nam châu Á, có chung biên giới với Pakistan, Afghanistan, Turmenistan, Azerbaijan, Armenia, Thổ Nhĩ Kỳ và Iraq; Phía Nam giáp Vịnh Ba-tư.

- Khí hậu: Phía Bắc trung bình 10oC, miền Trung 20o C và miền Nam 30o C. Mùa đông lạnh, ẩm; mùa hè nóng khô.

- Diện tích : 1,648 triệu km2

- Dân số : 66,429,284 (năm 2009)

- Dân tộc : Người Ba-tư (51%), người Arập 3%, người Azerbaijan 24%, người Cuốc 9% và một số dân tộc thiểu số khác.

- Tôn giáo: Hồi giáo (chiếm 98% dân số, trong đó 95% thuộc dòng Shiite) ngoài ra còn Thiên chúa giáo, Bái vật giáo...

- Ngôn ngữ: Tiếng Ba Tư là ngôn ngữ chính thức. Ngoài ra còn tiếng Thổ, Kurd, Arab.

- Đơn vị tiền tệ: Rial (giá chính thức: 1 USD = 7600 R).

- Quốc khánh: 11/2 (1979).

- Lãnh tụ tối cao: Giáo chủ A-li Kha-mê-nây (Ali Khamenei) (6/1989).

- Tổng thống: Ma-hờ mút A-hờ-mát-đi-ni-dát (Mahmoud Ahmadinejad) (nhậm chức 2005; nhiệm kỳ hai từ 8/2009).

- Phó Tổng thống thứ nhất (ngang Thủ tướng): Mô-ha-mát Rê-da Ra-hi-mi (Mohammad Reza Rahimi) (9/2009).

- Chủ tịch Quốc hội: A-li La-ri-da-ni (Ali Larijani) (5/2008).

- Ngoại trưởng: Ma-nu-che-hơ Mốt-ta-ki (Manoucher Mottaki) (nhậm chức 2005; bổ nhiệm lại 9/2009).

II/ Lịch sử:

Người I-ran (trước đây còn gọi là Ba Tư - Persian) thuộc nhóm Ấn - Âu, di cư từ Trung Á đến vùng đất này vào Thiên kỷ thứ II trước Công nguyên. Năm 549 TCN, Đế chế Ba Tư được thành lập và khoảng 10 năm sau đã chinh phục Babylon (538 TCN). Năm 333 (trước Công nguyên), Ba Tư bị Alexander Đại đế chinh phục. Vào thế kỷ thứ I TCN, Ba Tư giành lại độc lập.

Từ năm 637, người Arập bắt đầu truyền bá Hồi giáo vào Ba Tư. Từ thế kỷ thứ IX đến thế kỷ XI , Ba Tư phát triển phồn thịnh. Tuy nhiên từ thế kỷ XI đến thế kỷ XVI, Thổ Nhĩ Kỳ và Mông Cổ thay nhau xâm lược và cai trị I-ran.

Trước chiến tranh thế giới I, I-ran là địa bàn tranh giành ảnh hưởng của Anh và Nga. Trong chiến tranh thế giới II, I-ran đã trở thành cầu nối quan trọng để phe Đồng Minh cung cấp viện trợ cho Liên Xô chống phát xít Đức. Năm 1951 một chính phủ tiến bộ được thành lập ở I-ran do Mossadegh làm Thủ tướng. Năm 1953, Mỹ làm đảo chính lật đổ Mossadegh đưa Pahlavi trở lại lập nên chính quyền thân Mỹ.

Ngày 11/2/1979, cuộc cách mạng Hồi giáo do Giáo chủ Khomeini lãnh đạo đã lật đổ chế độ quân chủ Pahlavi, thành lập chế độ Cộng hoà đầu tiên ở I-ran và đổi tên nước thành nước Cộng hoà Hồi giáo I-ran (1/4/1979).

III/ Chính trị:

a. Đối nội :

Lãnh tụ Tối cao là người có quyền lực cao nhất. Theo Hiến pháp, Lãnh tụ tối cao có tiếng nói quyết định trong việc bầu, bãi miễn Tổng thống, Chủ tịch Quốc hội và người đứng đầu hệ thống tư pháp, bổ nhiệm các tư lệnh của lực lượng vũ trang, các chánh án, trưởng công tố và 6/12 thành viên của Hội đồng Giám hộ. Lãnh tụ tối cao do Hội đồng các Chuyên gia (bao gồm 86 giáo sĩ) bầu ra và chịu sự giám sát của Hội đồng này. Nhiệm kỳ của Lãnh tụ tối cao không có giới hạn về thời gian.

Tổng thống là người đứng đầu cơ quan hành pháp, được lựa chọn thông qua bầu cử. Tổng thống có trách nhiệm phục tùng Lãnh tụ tối cao; là người đứng đầu Hội đồng an ninh quốc gia; có thẩm quyền triển khai, giám sát các chính sách kinh tế và các vấn đề khác của đất nước. Tổng thống lựa chọn các thành viên nội các và giới thiệu để Quốc hội thông qua. Nhiệm kỳ của Tổng thống là 4 năm và chỉ được tái cử một lần.

Quốc hội (Majlis) bao gồm 290 thành viên được lựa chọn thông qua bầu cử công khai với nhiệm kỳ 4 năm. Ngoài việc làm luật và thông qua ngân sách quốc gia, Quốc hội có quyền chất vấn, luận tội Tổng thống và các Bộ trưởng.

b. Đối ngoại:

I-ran là thành viên của LHQ, Phong trào Không Liên kết, OIC, ECO, ESCAP, FAO, UNCTAD, UNESCO, OPEC, WTO và một số tổ chức quốc tế khác.

IV/ Kinh tế:

I-ran là nước có tiềm năng kinh tế lớn. Nguồn thu nhập chính là dầu lửa (quốc hữu hoá năm 1951). Trữ lượng dầu khoảng 138 tỉ thùng, sản lượng khai thác 3,8 triệu thùng/ngày. Tuy nhiên, I-ran xuất khẩu chủ yếu dầu thô và phải nhập khẩu 40% xăng để phục vụ nhu cầu nội địa.

Trữ lượng khí đốt của I-ran khoảng 24.800 tỷ m3 (đứng thứ 2 thế giới). Các khoáng sản chính của I-ran gồm có thiếc, than đá, sắt, đồng, uranium. Nông sản có lúa mì , gạo, bông, củ cải đường ... , trồng trọt và chăn nuôi khá phát triển.

I-ran xuất khẩu dầu khí, thảm, hoa quả, da, giầy, hàng dệt, ô tô, sắt, thép và quặng kim loại (thảm I-ran thuộc loại nổi tiếng bậc nhất trên thế giới), nhập khẩu nguyên liệu công nghiệp, thiết bị cơ bản, thực phẩm, và các hàng tiêu dùng khác.

Các bạn hàng chính: Nhật, Trung quốc, Tiều vương quốc A rập thống nhất, I-ta-li, Hàn quốc, Nam Phi, Đức, Pháp, Nga.

Cơ cấu kinh tế: Nông nghiệp 30%, công nghiệp 25%, dịch vụ 45%.

GDP: 331,8 tỉ USD (2009) (theo tỷ giá chính thức)

GDP/đầu người: 4989 USD (2009) (theo tỷ giá chính thức)

Tăng trưởng GDP: 2,6 % (2009)

VI/ Quan hệ với Việt Nam:
a. Quan hệ chính trị, kinh tế:

- Quan hệ chính trị:

Ta và I-ran lập quan hệ ngoại giao ngày 4/8/1973.

Năm 1991, I-ran mở Sứ quán tại Hà Nội. Năm 1997, ta mở Sứ quán tại Tehran.

- Quan hệ kinh tế: Petro Việt Nam đang triển khai dự án thăm dò đầu tiên tại lô Danan. Kim ngạch thương mại hai chiều giữa hai nước năm 2009 đạt trên 112,5 triệu USD.

b. Trao đổi đoàn:

- Đoàn ta thăm bạn: Chủ tịch nước Lê Đức Anh (5/1994), Chủ tịch Quốc hội Nông Đức Mạnh (7/1999), Phó Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng (6/2000), Chủ tịch nước Trần Đức Lương (10/2002), Thứ trưởng Ngoại giao Đoàn Xuân Hưng (4/2009)…

- Đoàn bạn thăm ta: Tổng thống A.H. Rafsanjani (10/1995), Chủ tịch Quốc hội Akbar Nateq (12/1998), Bộ trưởng Thương mại Mehdi Ghazanfari (tháng 12/2009)…

c. Các Hiệp định/thoả thuận đã ký:

Thoả thuận chung về hợp tác kinh tế, văn hoá và khoa học kỹ thuật (1993), Hiệp định về thương mại, lãnh sự và lập UBHH (1994), Hiệp định hợp tác văn hoá (1995), Thoả thuận tham khảo và hợp tác giữa hai Bộ Ngoại giao (6/2000), Hiệp định vận tải hàng không (2001), Hiệp định Vận tải biển thương mại (2002); Hiệp định xúc tiến và bảo hộ đầu tư; Biên bản Ghi nhớ về hợp tác trong lĩnh vực thủy sản giữa Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Việt Nam và Bộ Nông nghiệp I-ran; Biên bản Ghi nhớ về hợp tác giữa Phòng TMCN Việt Nam và Phòng TMCN và Khoáng sản I-ran; Biên bản đàm phán thống nhất nội dung dự thảo Hiệp định cấp Chính phủ về hợp tác và tương trợ hành chính trong lĩnh vực hải quan giữa Việt Nam và I-ran (12/2009).

d. Thông tin về ĐSQ phụ trách của hai nước:

- ĐSQ Việt Nam tại Tê-hê-ran:

Địa chỉ: No 6 East Ordibehesht, Mardani, Akbari Str., Peysian Str., M. Ardebili, Vali-e-Asr Ave, Tehran-I-ran

Số điện thoại: + 98-21-22411670

Fax: + 98-21-22416045

- ĐSQ I-ran tại Hà Nội:

Địa chỉ: 54 phố Trần Phú

Số điện thoại: + 04-38232068/9

Fax: + 04-38232120